Süt ve Sütün Çocuk Sağlığındaki Önemi

Yenidoğanın yeterli, dengeli beslenmesinde en ideal besin anne sütüdür. Tek başına anne sütü ile yenidoğan, yaşamın ilk altı ayına kadar arzu edilen büyüme ve gelişmeyi gösterir. Ayrıca anne sütünde var olan çeşitli enzimler, hormonlar ve bağışıklık maddeleri de büyüme ve gelişmeye katkı sağladığı gibi yenidoğanın savunmasız bedenini dış ortamdaki hastalık etkilerinden de korur. Her annenin sütü kendi bebeğini büyütecek bileşimdedir. Çünkü salgılanan süt, bileşim yönünden o bebeğin büyüme hızı ve sindirim sistemi özelliklerine uygundur. Bu nedenle yenidoğan barsağı anne sütünden biraz farklı olan inek sütü proteinine hassasiyet gösterebilir. Bu hassasiyet “inek sütü sindirim sisteminde kanama yaparak kansızlığa neden oluyor” şeklinde ifade edilir ve yenidoğanlara yaşamlarının ilk bir yılına kadar inek sütü verilmez.

Kemik sağlığı için gerekli olan kalsiyum, süt grubu besinler tüketilmeden sağlanamaz. Başta yetişkin kadınlar, çocuklar ve gençler olmak üzere tüm yaş gruplarının süt grubu besinleri her gün tüketmesi gerekir.

Süt bileşimi: Sütün bileşimi su, yağ, protein, karbonhidrat, mineraller ve vitaminlerden oluşmuştur. Sütün ortalama %87.3’ü su, %3.5’i yağ, %3.4’ü protein, %0.7’si mineral ve %5’i karbonhidrattır. Sütte an az bulunan mineral demirdir. Sütün karbonhidratı laktozdur. Sütün bileşiminde B2, B6, B12 vitaminleri ve A vitamini aktivitesi taşıyan retinol ve betakaroten ile fosfolipitler bulunur.

Çocuğunuz protein, kalsiyum ve fosforu yeterince alamazsa ne olur?

Çocukların gelişimi için 0-6 yaş arasında çocukların, zihinsel ve bedensel gelişimi için protein, D, B12, B2 vitamini, kalsiyum ve fosfor vazgeçilmezdir. Bu dönemde tüketilen besinlere ve bu besinlerin de doğru oranlarda olmasına dikkat edilmelidir.

Proteinler: Vücudun temel yapıtaşları ve enerji kaynağıdır. Bütün hayvansal ürünler (et, yumurta, süt…) birer protein kaynağıdır. Proteinler, büyüme için mutlaka gereklidir. Vücut hücrelerinin büyük bir parçası proteinlerden oluşur ve bu hücreler büyüme döneminde sürekli yenilenir. Vücut proteinlerinin oluşumu için kaynak, besinlerde bulunan proteinlerdir. Süt proteini iyi kalite bir proteindir. Süt proteinleri %78-80 oranında vücut proteinine dönüşür. Sindirebilirlikleri ise %90 üzerindedir. Özellikle çocukluk ve gençlik döneminde süt içimi sadece büyüme için değil, genetik sınırlar içinde kemik kütlesinin en yüksek düzeye çıkması, yaşlılıkta kemik kayıplarının en aza indirilerek kemik sağlığının korunması için de yararlıdır. Protein eksikliğinde büyümede gerilik, kilo almada yavaşlama, zihinsel performansta azalma, bağışıklık sisteminde zayıflama görülür.

Kalsiyum: Kalsiyum, kemik ve dişlerin yapı taşıdır. Kemiklerin yapısına girerek uzamasını ve güçlenmesini sağlar ve kemiklerde yaşla birlikte oluşan kayıpları yavaşlatır. Kalp kaslarının kasılmasını sağlayarak kalbin atmasını, normal fonksiyonlarının devamlılığını sağlar. Kanama durumunda kanın pıhtılaşma işlevini yerine getirir. Sütte bulunan kalsiyum, kan kolesterol düzeyini düşürücü etkiye sahiptir. Dokulardaki kolesterolü toplayarak dışarı atılmasını sağlayan, HDL yani iyi kolesterolün sentezini artırır. Kalsiyumun hipertansiyonun önlenmesi ve tedavisinde de olumlu etkisi vardır. Kalsiyum gereksinimi hayatın her döneminde farklılık gösterir. Hızlı büyümenin olduğu devrelerde, çocuk, genç, gebelik ve emzirme dönemlerinde kalsiyum gereksinmesi artar. Ancak her yaş grubunda yeterli miktarda kalsiyum almaya özen göstermek gerekir. Kalsiyum yetersiz alındığı zaman, dişlerde şekil bozuklukları ve çürükler oluşmakta, boy yeterince uzamamaktadır. Vücut, bunları kendi başına üretemediği için besin yoluyla temin edilmesi gerekir. Özellikle en hızlı büyümenin yaşandığı bebeklik ve çocukluk çağlarında sağlıklı gelişim için kalsiyum ve fosfor çok önemlidir.

Çocuklarda yetersiz kalsiyum alımı büyümeyi etkiler. Ağrı yetersizlik durumunda yetişkinlikte erişebilecekleri maksimum boya ulaşamazlar. Yaşam boyunca, hafif yetersizlik durumlarında bile kemik yoğunluğu etkilenebilir, kemik kayıpları oluşur ve osteoporoz riski artar. Sütün fosfor içeriğide yüksektir. Fosfor hücrelerde enerji üretimine yardım eder.

Vitaminler: Süt ve süt ürünlerinin içerdiği başlıca vitaminler A, D, B2, B12’dir. Süt ve süt ürünleri kalsiyum ve vitamin B2’nin en iyi kaynağıdır. B2 vitamini deri ve göz sağlığı için gerekli bir vitamindir. Ayrıca süt ve süt ürünleri, tüm vücut hücrelerinde bulunan B12 vitamini açısından zengindir. B12 vitamini kırmızı kan hücrelerinin yapımında görev alır, vücutta yağ asitlerinin ve bazı amino asitlerin kullanılmasına yardım eder.

Bu vitaminlerin eksikliğinde ne olur?

A vitamini eksikliğinde: Gelişim bozuklukları, derinin kuruması ve gece körlüğü oluşur.
B2 vitamini eksikliğinde: Yetersiz alındığında gözlerde kaşınma ve ışık hassasiyeti, ağız ve dilde yaralar oluşmaktadır.
B12 vitamini eksikliğinde: Kansızlık, yorgunluk, unutkanlık ve sinir sisteminin bozulması görülür.
D vitamini eksikliğinde: Büyüme geriliği görülür.

Çocuğunuzun kemik ve beyin gelişimi için ne yapmalısınız?

Çocukların zihinsel ve bedensel gelişimleri için vücudun ihtiyaç duyduğu protein, karbonhidrat, B grubu ve D vitaminleri, mineraller, potasyum ve kalsiyumu alması için, süt en önemli besin kaynaklarından biridir. Çünkü süt, protein, karbonhidrat, yağ gibi makro besin öğeleri ile mikro besin öğeleri vitaminler, mineralleri içeriyor. İlk altı ay bebeğe sadece anne sütü verilmesi gerekiyor. Sonrasında bebeğe verilen besinler bedensel ve zihinsel gelişim açısından önem taşıyor. Günde iki bardak süt 6 yaşında bir çocuğun kalsiyum ve fosfor ihtiyacının tümünü, B2 ve B12 vitamin ihtiyacının tamamına yakınını, günlük protein gereksiminin ise yüzde 70’ini karşılıyor. Bu nedenle çocukların beslenme çantalarından sütü eksik etmemekte fayda var.” Süt içerek alınan protein ve vitaminler çocuklarda boy uzaması ve gelişime olumlu etki yapar. Süt, yetişkinlerin sağlıklı bir kemik yapısına sahip olmalarına da olumlu etki eder. Sütün bileşiminde bulunan laktoz, vücudun aç kaldığında değerlendirdiği glikojen depolarına destek sağlayarak, enerji ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olur. Süt, bileşimindeki yağ sayesinde tokluk duygusunun uzun sürmesini sağlar. Sütün yapısında yer alan kaliteli, biyolojik değeri yüksek protein, yağ ve laktoz ile tüm mineral ve vitaminler, bağışıklık sisteminin korunması açısından büyük önem taşıyor. Kanser, kalp-damar hastalıkları ve osteoporoz gibi kronik hastalıklardan korunmak için de süt içmek gerekiyor.

Sütün güvenilirliği ve süte uygulanan işlemler: Süt mikroorganizmalar için çok iyi bir ortamdır. Bu nedenle çok kolay bozulur ve sağlığı bozacak duruma gelir. Bu nedenle süte uygulanan ısıl işlem çok önemlidir. Sütteki zararlı mikroorganizmaları yok etmek amacıyla pastörizasyon ve UHT ısıl işlem süreçleri uygulanır.

Pastörize süt: Ülkemizde pastörize yani günlük sütler 80-84 C’de 15 saniye ısıtılıp soğutularak yapılır. Pastörize edilen sütler buzdolabında 4-5 C’de yazın 1 gün, kışın 2-3 gün saklanır.
Uzun ömürlü süt yani UHT süt: Fabrikaya gelen süt temizlendikten sonra 135-150 C’de 2-4 saniye ısıtılarak mikroorganizmalar ve sporları öldürülür. Homojene edilerek “tetra pak” denilen kutulara doldurulup hava geçirmeyecek şekilde kapatılır. İyi sterilize edilip paketlenen sütler uzun süre ( açılmadan oda sıcaklığında 2-3 ay, buzdolaplarında 5-6 ay) bozulmadan saklanabilir. Süt açıldığı takdirde buzdolabında saklamak koşuluyla 3 gün içerisinde tüketilmelidir.